Aktualności

23.08.2013r.

Fakty i mity, czyli co warto wiedzieć o nietoperzach...

Nietoperze od wieków są postrzegane jako zwierzęta tajemnicze i silnie oddziaływujące na wyobraźnię człowieka ze względu na ich nocny tryb życia oraz inne niezwykłe zdolności. Niestety przez ową tajemniczość ukształtowały się zupełnie odmienne postawy ludzkie wobec tej grupy zwierząt. Najbardziej niekorzystną opinię mają one w Europie, gdyż już od zamierzchłych lat przypisywano im związek z siłami zła, czarną magią oraz demonami. Przez legendy nietoperze zostały utożsamione z wplątywaniem się we włosy, a także z odżywianiem się krwią, jednakże nauka udowodniła, że włosy omijają z daleka ,a żaden z europejskich gatunków nie przejawia wampirycznych skłonności. Mimo to zaszłości kulturowe powodują do chwili obecnej irracjonalną niechęć wielu ludzi do nietoperzy. Natomiast w innych częściach świata przeważa podejście odmienne np. w Chinach ta grupa ssaków jest elementem talizmanu szczęścia, w którym pięć nietoperzy symbolizuje: dobrobyt, zdrowie, długowieczność, szczęście i spokojną śmierć. Podobne pozytywne odczucia wiążą się z wyobrażeniem jednego z bogów Majów jako istotę o sylwetce ludzkiej, lecz o głowie i skrzydłach nietoperza.

Były mity teraz kilka faktów:
Zwierzęta te pod względem liczby gatunków wśród ssaków zajmują drugie miejsce zaraz po gryzoniach, ponieważ opisano ich już ponad 1100 gatunków i występują na całym świecie oprócz regionów antarktycznych i arktycznych. Wszystkie polskie nietoperze cechują się niewielkimi rozmiarami, czyli masą od 5 g w przypadku karlika malutkiego do 45 g (borowiec wielki), a rozpiętością skrzydeł od 20 do 40 cm. Ta grupa zwierząt przyciąga uwagę przez szereg niezwykłych cech:

  • jako jedyne ssaki są zdolne do aktywnego lotu,
  • nawet w ciemności świetnie się orientują dzięki echolokacji,
  • posiadają mechanizm bloczkowy w stopach, dzięki któremu mogą zwisać głową w dół bez tracenia energii,
  • w niekorzystnych warunkach przechodzą w formę odrętwienia, czyli torpor i hibernację,
  • ich cykl rozrodczy wykazuje wiele nietypowych przystosowań np. zdolność nasienia do zapłodnienia aż do kilku miesięcy,
  • zasiedlają zróżnicowane nisze ekologiczne,
  • są długowieczne.

Mówiąc o długowieczności, mogą one żyć nawet 10 razy dłużej niż podobnej wielkości ryjówka lub mysz. Spowodowane jest to tym, że w odróżnieniu od wymienionych wcześniej zwierząt mają o wiele mniej naturalnych wrogów. Nocny tryb życia, a także zdolność do aktywnego lotu pomaga im uniknąć śmierci przed większością drapieżników. Dzięki obrączkowaniu wiadomo, że rekord życia nietoperza wynosi co najmniej 41 lat. Rzadko który z nich jednakże ginie śmiercią naturalną. Najczęściej są złapane przez koty i sowy, a także zamarzają w ciągu zimy, gdyż zmniejsza im się liczba kryjówek. Obecnie coraz częściej zabijane są również przez samochody, chemiczne zwalczanie owadów i elektrownie wiatrowe.

Zainteresowanych tajemniczymi głosami nietoperzy odsyłam do nagrań na stronach internetowych 1, 2 i 3.

Dlaczego warto chronić nietoperze?
W Polsce stwierdzono występowanie 25 gatunków nietoperzy i wszystkie są prawnie chronione. Ssaki te są bardzo pożyteczne, gdyż wśród pożeranych przez nie owadów znajdują się chrabąszcze, komary, motyle nocne itp., które bywają niekorzystne dla człowieka i jego gospodarki. Nietoperz może złowić do 1000 owadów wielkości komara w ciągu jednej godziny, a w ciągu całej nocy zjeść ilość pokarmu, która odpowiada 25-40% jego masy ciała. Poza regulowaniem ilości owadów, zapylają kwiaty oraz rozsiewają nasiona drzew i krzewów. Złoża ich guana, choć obecnie eksploatowane w niewielkim stopniu, stanowią źródło gipsu, prochu i węglanu wapnia.
Największym zagrożeniem nietoperzy jest człowiek, który poprzez wycinanie drzew dziuplastych, powszechne stosowanie insektycydów, melioracje odwadniające powodujące zmniejszanie się powierzchni terenów podmokłych, zanieczyszczenia komunalne i przemysłowe, niewłaściwą penetrację zimowisk tych ssaków, doprowadzanie do zaniku mozaik środowisk przyczynia się do pogorszenia stanu populacji tych ssaków.

Borowiec wielki w Borach TucholskichFot. Borowiec wielki (Nyctalus noctula) w Borach Tucholskich

Jak chronić nietoperze?
Może im pomóc każdy poprzez właściwe zachowanie. Jeśli do mieszkania wleci przypadkowo ten ssak, należy zamknąć drzwi od pozostałych pomieszczeń, otworzyć szeroko okno i po prostu pozwolić mu odlecieć. Jeśli tego nie zrobi, powinno się poczekać aż gdzieś usiądzie np. na ścianie lub firanie. Należy go wtedy nakryć kartonikiem i wsunąć od spodu sztywną kartkę, po czym po zachodzie słońca wypuścić na zewnątrz niespodziewanego gościa. Trzeba pamiętać o rękawicach, ponieważ w przypadku prób schwytania może kąsać jak każde inne dzikie zwierze.
Najczęściej z przypadkowymi odwiedzinami tego ssaka możemy się spotkać podczas ich wiosennych i jesiennych migracji. Późną wiosną i latem nietoperze tworzą kolonie rozrodcze (samice i młode), dlatego remont dachu czy strychu, gdzie taka kolonia się znajduje, należy przeprowadzać w okresie od sierpnia do początku kwietnia. Młode nietoperze nie umieją samodzielnie latać i prace budowlane w rejonie kolonii rozrodczych oznaczają dla nich wyrok śmierci.
Najważniejszą zasadą jest po prostu nie niepokojenie nietoperzy, których kolonie znaleźć można na strychu, w piwnicy lub innym miejscu zabudowania. Jedynym dyskomfortem mogą być dla mieszkańców domu gromadzące się odchody, ale i na to jest sposób - wystarczy rozłożyć arkusz folii PVC, dzięki czemu sprzątanie będzie łatwe, a guano można wykorzystać jako nawóz.
Późną jesienią i zimą można odkryć hibernujące nietoperze - w tym okresie również nie można ich niepokoić. Z powodu hałasu i ciepła człowieka ten ssak może się przebudzić, a w konsekwencji umrzeć. Wiąże się to z dużą stratą tłuszczu zgromadzonego na zimę, który nietoperz traci na podwyższenie temperatury ciała Przez kilkadziesiąt minut po przebudzeniu ssak ten jest zupełnie bezbronny, ponieważ potrzebuje trochę czasu, aby zacząć znów normalnie funkcjonować. Nietoperze europejskie są owadożerne, a zimą nie ma owadów, więc nie są one w stanie odzyskać tych zapasów pożywienia straconych na przebudzenie i w rezultacie giną śmiercią głodową. Co należy podkreślić - obecność hibernujących nietoperzy w budynku mieszkalnym nie stanowi żadnego zagrożenia!
A prawdziwi miłośnicy tych wspaniałych zwierząt mogą powiesić na ścianie domu lub na drzewach w ogrodzie specjalne skrzynki (letnie schronienia dla nietoperzy). Są one wykonane z trocino-betonu lub desek. Schematy łatwo znaleźć w internecie, np. na stronie www. W ten sposób można znacznie zniwelować problem braku dziuplastych drzew.

rozmieszkenie skrzynek dla nietoperzyFot. Rozmieszczenie skrzynek trocinowo-betonowych w terenie.

Przy powyższym tekście skorzystano z publikacji:

  • Dietz Ch., Otto von Helversen, Nill D., 2009: Nietoperze Europy i Afryki północno-zachodniej. Biologia, rozpoznawanie, zagrożenia., MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa.
  • Kasprzyk K., 2008: Jak pomagać nietoperzom?, Zaborski Park Krajobrazowy, Charzykowy.
  • Krzanowski A., 1980: Nietoperze., Wiedza Powszechna, Warszawa, s. 173-187.
  • Koziróg L., 2002: Nietoperze Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego, Zespół Parków Krajobrazowych w Jerzwałdzie, Jerzwałd, s. 4-12.

Tekst i fotografie: Marta Kruszewska. Fotografia tytułowa przedstawia nietoperze w skrzynkach trocinowo-betonowych.