Aktualności

8.09.2011r.

Gniewosz plamisty

Członkowie naszego Towarzystwa, Maciej Krzyżyński i Bartłomiej Pacuk, latem tego roku obserwowali na terenie naszego miasta ciekawego i rzadkiego węża – gniewosza plamistego Coronella austriaca, zwanego również miedzianką.

gniewosz plamisty, pacukGniewosz plamisty, fot. B. Pacuk

Kilka słów o gniewoszu:

Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce (2001) – VU.

Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce (2002) – VU.

(Vulnerable) – gatunki wysokiego ryzyka, narażone na wyginięcie.

Gniewosz plamisty występuje na terenie całej Polski, z pominięciem północnych i północno-wschodnich jej krańców, jednakże w XXI w. w Polsce znanych jest zaledwie kilka stanowisk, na których obserwowano ponad dziesięć osobników. Większość zoologów wskazuje na postępujący zanik lub degradację jego siedlisk i powszechne prześladowanie węży, a co za tym idzie również zanik części stanowisk.

Gatunek termofilny, zasiedlający jednak obecnie bardzo zróżnicowane środowiska, głównie otwarte, nasłonecznione tereny o heterogennej strukturze roślinności. Można go spotkać na pobrzeżach lasów, polanach śródleśnych, brzegach cieków, wykrotach, wrzosowiskach, powierzchniach zrębów, ale też w ruinach domostw, opustoszałych zabudowaniach, usypiskach kamieni, wyrobiskach  czy na torowiskach.

To wąż średniej wielkości – osiąga maksymalnie ok. 1 m długości, przy czym zdecydowana większość dorosłych mierzy 60-70 cm. Samice są większe i cięższe niż samce, z kolei ogon u dorosłych samców jest dłuższy niż u samic.  Ponadto nasada ogona u samców jest nabrzmiała za sprawą położenia parzystych narządów kopulacyjnych, zaś u samic tuż za kloaką ogon zwęża się. Tę cechę uważa się za pewną podczas determinacji płci (nie dotyczy osobników niedojrzałych płciowo, mniej więcej do osiągnięcia ok. 40 cm długości).
Ubarwienie może być mocno zróżnicowane – od jasnoszarego, brunatnego, gliniastego, po rudoczerwone, a brzuszna strona ciała bywa miedzianobrązowa, rudożółta, ceglastoszara, kremowa, szara, a niekiedy prawie czarna.

Gniewosz zasadniczo prowadzi dzienny tryb życia. Najaktywniejszy jest w ciepłe, słoneczne (ale niezbyt upalne) lub zachmurzone dni, także z obecnością krótkotrwałych deszczy (po okresach upałów może intensywnie uaktywniać się podczas deszczu, opuszcza wówczas kryjówki w celu uzupełnienia płynów).

Goduje głównie w maju. Samce są wówczas aktywne i przemierzają rewiry w poszukiwaniu samic.

Są w tym okresie nerwowe i agresywne w stosunku do innych osobników tej samej płci, co może prowadzić do walk między nimi. Jest to gatunek jajożyworodny, co oznacza, że składa jaja z całkowicie rozwiniętymi, zdolnymi do samodzielnego życia młodymi. Liczba młodych przychodząca na świat w różnych populacjach jest zmienna i waha się od 2 do 19. Młode osiągają dojrzałość płciową w trzecim lub czwartym roku życia.

gniewosz plamisty, krzyżyńskiGniewosz plamisty, fot. M. Krzyżyński

Pokarm gniewosza w głównej mierze składa się z jaszczurek. Mniejszy udział mają inne gady, niewielkie gatunki ssaków oraz bezkręgowce. Przy chwytaniu ofiary gniewosz posługuje się zmysłem wzroku oraz powonienia.

To gatunek niejadowity, całkowicie bezbronny wobec człowieka. Schwytany potrafi niegroźnie ugryźć. Może także pochlapać obserwatora wydzieliną gruczołów przykloakalnych.

W miejscach występowania gniewosza najważniejsze dla jego ochrony jest utrzymanie doświetlenia stanowiska i ograniczenie penetracji tych miejsc przez ludzi. Eksploracja terenu przez ludzi może prowadzić do niszczenia kryjówek i siedlisk gniewoszy (m.in. poprzez zadeptywanie roślinności, roztrącanie stert kamieni).

Czym różni się gniewosz od żmii zygzakowatej?

Gniewosz

Żmija

Wzdłuż grzbietu dwa rzędy ciemnych plam. Czasami mogą się one łączyć tworząc wzdłużne linie (smugi), lub poprzecznie, przez co ich układ może przypominać drabinkę. Sam środek grzbietu jest pozbawiony pojedynczej wstęgi. Podłużny, pojedynczy zygzak biegnący środkiem grzbietu. Jest on dobrze widoczny u osobników jasnych, gorzej u brązowych. Jedynie u całkowicie czarnych, żmij zygzak jest słabo lub bardzo słabo widoczny.
źrenica okrągła źrenica pionowa
niejadowity jadowita
większość dorosłych mierzy 60-70 cm najczęściej w Polsce dł. ciała wynosi 60 cm
Żmija zygzakowata, fot. L. StodolakŻmija zygzakowata, fot. L. Stodolak

Węży zaobserwowanych w terenie nie należy i nie wolno łapać, gdyż można je łatwo uszkodzić, a ponadto jest to prawnie zabronione. Poza tym  podchodząc zbyt blisko do obserwowanego węża, sprowokujemy go do przedwczesnej ucieczki i tym samym stracimy możliwość określenia gatunku.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną zabronione jest zabijanie, okaleczanie, chwytanie gniewoszy i żmij, a także zbieranie, przetrzymywanie i posiadanie zwierząt martwych oraz ich części i produktów pochodnych. Zabronione jest niszczenie ich siedlisk i ostoi oraz umyślne płoszenie i niepokojenie.

Żmija zygzakowata, fot. L. Stodolak
Żmija zygzakowata, fot. L. Stodolak

Ze względu na dobro tego ściśle chronionego gada dokładną lokalizację stanowiska przekażemy w najbliższym czasie odpowiednim służbom, które  mają możliwość utworzyć dla niego strefę ochronną zgodnie z ww. rozporządzeniem. Strefa ochrony całorocznej wynosi do 100 m wokół ostoi, miejsca rozrodu lub regularnego przebywania gniewosza, zaś okresowej (od 1 kwietnia do 30 września) do 500 m.Literatura wykorzystana w opracowaniu:

  • Bury Stanisław, Nowe stanowisko gniewosza plamistego Coronella austriaca (Laurenti, 1768) w Bieszczadach i problemy jego ochrony, Chrońmy Przyrodę Ojczystą 65 (1): 65–68, 2009.
  • Najbar Bartłomiej, 1283 Gniewosz plamisty Coronella austriaca austriaca Laurenti, 1768 w: Monitoring gatunków i siedlisk przyrodniczych ze szczególnym uwzględnieniem specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 200, Metodyka monitoringu, aktualizacja 2011-07-21, GIOŚ.
  • Rybacki Mariusz, Rozmieszczenie i status gniewosza plamistego Coronella austriaca (Laurenti, 1768) w Pienińskim Parku Narodowym, Pieniny – Przyroda i Człowiek 10: 55–65, 2008.
  • Stopczyński Michał, Wszystko, co chcecie wiedzieć o żmii, a boicie się zapytać, Magazyn Przyrodniczy Salamandra 1/2007 (23).
  • Zieliński Piotr, Stanisławski Włodzimierz, Występowanie i ochrona gniewosza plamistego Coronella austriaca na terenach leśnych, Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo Leśnej R. 8. Zeszyt 1 (11) / 2006.
Ze względu na dobro tego ściśle chronionego gada dokładną lokalizację stanowiska przekażemy w najbliższym czasie odpowiednim służbom, które  mają możliwość utworzyć dla niego strefę ochronną zgodnie z ww. rozporządzeniem. Strefa ochrony całorocznej wynosi do 100 m wokół ostoi, miejsca rozrodu lub regularnego przebywania gniewosza, zaś okresowej (od 1 kwietnia do 30 września) do 500 m.